| |
DÜNYA FİKRİ HAKLAR ÖRGÜTÜ
(WIPO)
 Dünya
Fikri Haklar Örgütü olarak ifade edilen WIPO, 1967 yılında Stockholm'de
imzalanan bir sözleşme ile kurulmuş olup, asıl geçmişi
1883 Paris Sözleşmesi ile 1886 Bern Sözleşmesi'ne dayanmaktadır.
Örgütün
amaçları :
- Ülkeler
ve diğer uluslararası örgütlerle işbirliği yaparak
fikri hakların korunmasını sağlamak,
- Fikri
haklarla ilgili "Birlik"ler (Paris ve Bern gibi) arasında idari işbirliğini
sağlamak, olarak ifade edilebilir.
- Uluslararası
sözleşmelerin ve anlaşmaların düzenlenmesi,
- Ulusal
düzenlemelerin çağdaş hale getirilmesi,
- Gelişmekte
olan ülkelere bu konuyla ilgili teknik yardım sağlanması,
- Konuyla
ilgili bilgi derlenmesi ve bunun dağıtılması
- Buluşlar,
markalar ve endüstriyel tasarımlar gibi sınai hakların değişik
ülkelerde korunması amacıyla talep halinde gerekli hizmetin ve desteğin
sağlanması
Dünya
Fikri Haklar Örgütü'nün görevleri olarak sayılabilir.
Türkiye'nin
de üye olduğu WIPO'nun, 1 Ocak 1998 tarihi itibariyle 171 üyesi
bulunmaktadır.
Sınai Hakların Korunmasına İlişkin
Paris Sözleşmesi
1883 yılında
imzalanan Paris Sözleşmesi 1900, 1911, 1925, 1934, 1958, 1967, 1979 yıllarında
değiştirilmiştir. Sözleşmeye 149 ülke üyedir.
Buluşlar
(patent ve faydalı model belgeleri), ticaret ve hizmet markaları, endüstriyel
tasarımlar, ticaret unvanları, coğrafi işaretler sözleşmede
özel olarak düzenlenmiştir. Sözleşmeye üye ülkeler
bir "Birlik" oluşturmaktadır. Sözleşme'nin tüm sınai
haklar açısından "Ulusal İşlem" ve "Rüçhan
Hakkı İlkesi" olmak üzeri iki önemli temel ilkesi bulunmaktadır.
Ulusal İşlem İlkesi:
Her üye
ülke, "Paris Birliği"ne dahil diğer ülke vatandaşlarına,
kendi vatandaşlarına sağladığı sınai hak korumasının aynısını
sağlamak zorundadır. Paris Sözleşmesine üye olmayan ülke
vatandaşları ise, üye ülkelerden birinde ikamet etmekte ya da bu
ülkelerden birinde ciddi/gerçek ya da fiili bir işletmesi/faaliyeti
olması halinde bu haklardan yararlanabileceklerdir.
Rüçhan Hakkı İlkesi:
Buluşlar,
markalar ve endüstriyel tasarımlar açısından geçerli olan bu ilke
gereğince; herhangi bir üye ülkede yukarıdaki konulardan biri için
başvuru yapan kişi, patentler ve faydalı modeller başvurularında
oniki ay, markalar ve endüstriyel tasarımlarda altı ay için rüçhan
hakkı kazanmaktadır. Bu süreler içinde rüçhan hakkının kullanılması
halinde, ilk başvuru ile diğer üye ülkelerde yapılan ikinci
başvuru tarihleri arasında, üçüncü kişiler tarafından
yapılacak başvurular hükümsüz sayılır. Bu ilke, anılan süreler
içinde üçüncü kişiler tarafından yapılan başvuruların,
değerlendirme açısından rüçhan hakkı sahibinin önüne
geçmesine engel olmaktadır. Altı ve on iki aylık bu süreler içinde
hak sahibine, koruma isteyeceği uygun ülkelerde güvenli bir biçimde
başvuru yapma olanağı getirilmiş olmaktadır. Bu ilke ile, korumanın
diğer üye ülkelere genişletilmesi olanağı da sağlanmaktadır.
TRIPS İLE İLGİLİ TEMEL İLKELER
Uluslararası Sözleşme Gereklerini
Yerine Getirme Yükümlülüğü
Bu ilke
ile sınai haklar açısından Paris Sözleşmesi'nin 1-12 ve 19 uncu
maddelerinin gereklerinin tüm taraf ülkelerce yerine getirilmesi gereğine
özellikle değinilmiştir.
Ulusal İşlem ve En Çok
Kayrılan Ülke Kuralı
Ulusal
İşlem Paris Sözleşmesi'nin temel ilkelerinden biri olup; üye
ülkelere, diğer üye ülke vatandaşlarına da kendi vatandaşlarına
sağladığı korumayı sağlama yükümlülüğü
getirmektedir.
En Çok
Kayrılan Ülke kuralı ise, GATT'ın temel ilkelerinden biri olup, bazı istisnalarla
(Madde 4/a,b,c,d) fikri haklara da uygulanır hale getirilmiştir. Bu kural gereğince,
diğer ülke vatandaşlarına fikri haklar konusunda tanınan tüm
avantajlar, otomatik olarak GATT - TRIPS metnine taraf olan ülkelere de tanınacaktır.
Rekabetin Korunması İlkesi
Fikri Haklar,
sahibine verdiği münhasır yetkiler nedeniyle rekabet düzeni üzerinde
önemli etkiler yaratmaktadır. Bu nedenle TRIPS; rekabeti sınırlandırıcı uygulamaların
ticaret, teknoloji transferi gibi konularda yaratacağı olumsuz sonuçları
gidermek için taraf ülkelere, mevzuatında özel düzenlemeler
yapmaları, fikri haklarla ilgili uygulamalara bu gerekçe ile bazı sınırlandırmalar
getirmeleri imkanı vermektedir. (Madde 40)
Hakların Tüketilmesi İlkesi
Hak sahibi
ya da lisans verdiği kişiler aracılığı ile sınai hak konusu ürünleri
piyasaya sürenlerin, daha sonra bu ürünlerle sınırlı olmak üzere,
üçüncü kişilere karşı fikri haklarını ileri süremeyeceğini
ifade eder. Bu ilkeden TRIPS metninde de söz edilmektedir. (Madde 6) İlkenin,
özellikle, paralel ithalatı durdurma ve münhasır yetki veren lisans sözleşmeleri
açısından büyük önemi bulunmaktadır.
Tecavüzlere Karşı Hakların
Korunması İle İlgili İlkeler
TRIPS metninin
41 inci ilâ 61 inci maddelerinde düzenlenen bu temel ilkeler aşağıdaki
şekilde özetlenebilir:
- Taraf
ülkeler, fikri haklar konusunda, tecavüzler açısından etkili, süratli
ve önleyici yaptırımlar getirecek ve bunların uygulanması sırasında uygulamanın
ticarete engel oluşturamayacak şekilde olmasını sağlayacaklardır.
- Adli
ve idari işlemler sırasında adil ve hakkaniyete uygun bir usulün uygulanması,
nihai kararlarda ayırıcı dava konusu malların ve bunların üretiminde kullanılan
araç ve gerece el konulmasına ya da yok edilmesine karar verilmesi gerekmektedir.
- Taklit
ürünler açısından, hak sahibinin yazılı başvurusu ile Gümrük
İdarelerinde geçici olarak el koyma bir diğer imkan olarak sağlanmıştır.
- Markalar
konusunda bilerek yapılan tecavüzler açısından ceza hukukunun gerektirdiği
önleyici nitelikteki hapis ya da para cezasının kesin olarak uygulanması önerilmiştir.
Diğer sınai hak türleri açısından ceza yaptırımları uygulanması,
taraf ülkenin tercihine bırakılmıştır. El koyma ve yok etme üzerinde
özellikle durulmuştur.
Diğer İlkeler
Taraf ülkeler;
- Fikri
hakların kötüye kullanılmasını,
- Ticareti
makul sınırlar dışında sınırlandıran uygulamaları,
- Uluslararası
teknoloji transferini olumsuz etkileyecek uygulamaları,
engellemek yükümlülüğü altında olup, bu konu ile
ilgili önlemleri almak zorundadır.
Geçiş Hükümleri
Anlaşma,
gelişmiş ülkelere, yürürlüğe girmesinden itibaren,
gelişmişlik düzeyine göre bir ilâ beş yıllık bir
geçiş süresi tanımıştır. Türkiye'nin TRIPS uygulamasında
gelişmekte olan ülkeler içinde yer aldığından yürürlük
tarihinden itibaren devletler hukukundan kaynaklanan yükümlülüklerini
yerine getirmesi açısından beş yıl gibi çok kısa bir süresi
olacaktır. Bu nedenle metnin öncelikle değerlendirilmesi gerekmektedir.
GATT - TRIPS METNİ
(Tarifeler ve Ticaret Konusunda Genel Anlaşma'nın Fikri Haklar
Konusunda Hazırlanan Metni)
Ticarette
tarife dışı engelleri ve ayırımcılığı kesin olarak yasaklayan Anlaşma,
taraflar arasındaki ticari ilişkilere ve aralarında çıkan uyuşmazlıkların
çözüm şekline hukuki bir çerçeve oluşturmaktadır.
Uluslararası
ticaretin taşıdığı dinamizm ve sürekli gelişme, GATT'a taraf
ülkeleri gelişmeler doğrultusunda müzakereler yapmaya itmiştir.
"Rounds" olarak ifade edilen bu müzakerelerde alınan kararlardan bazıları
Anlaşmada hukuki değişiklikler yapmıştır.
Uruguay'da
gerçekleştirilen son müzakerede hizmet sektörünün
yanısıra fikri haklar da konu kapsamına alınmıştır. Fikri haklar ticaret ile
olan bağlantıları nedeniyle ele alındığından ortaya çıkan metne
"Ticaret Bağlantılı Fikri Haklar" (Trade Related Aspect of Intellectual
Property = TRIPS) adı verilmiştir. Ayrıca uyuşmazlıkların çözümü
açısından özel bir organ ve usul önerilmiştir.
Fikri haklarla
ilgili sorunlara, Birleşmiş Milletler'in uzmanlaşmış bir
örgütü olan WIPO yerine GATT aracılığı ile çözüm
aranmasının değişik nedenleri bulunmaktadır. WIPO'nun daha çok
Anlaşmaların idari işlemleri ile ilgilenmesi ve bu nedenle beklentilerin
tümünü karşılayamaması önemli bir neden olarak görülmüştür.
İkinci neden Birleşmiş Milletler Sistemi ile ilgili olup müzakerelerin
grup-koordinasyonu ve oylama ile yürütülmesinden kaynaklanmaktadır.
Bunun sonucunda, WIPO üyesi ülkeler sorunlara pratik çözümlerden
çok akademik çözüm arayışlarına yönelmektedir.
WIPO Anlaşmaları'na uyma yükümlülüğünü
sağlamak açısından etkili bir mekanizmanın yokluğu bir diğer
neden olarak gösterilebilir. TRIPS metni bu yetersizlikleri karşılama
gerekçesiyle hazırlanmıştır.
Derleyen : M. Kaan DERİCİOĞLU,
TÜSİAD Fikri Haklar Çalışma Grubu Üyesi
Kaynak : DPT Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı,
Fikri ve Sınai Haklar Özel İhtisas KomisyonuRaporu, Ankara 1994.
|
|
