| |
Türkiye'de fikri
haklarla ilgili yasalar, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (Hakkı Telif Nizamnamesi)
1857, Markalar Kanunu (Alameti Farika Nizamnamesi) 1871, Patent Kanunu (İhtira Beratı
Kanunu) 1879 yıllarında kabul edilmiştir. Genel hükümleri içeren
Türk Ticaret Kanunu ile 1957 yılında; Tescilsiz Markalar, Ticaret Unvanları
ve Endüstriyel Tasarımlar'ın korunması ve Haksız Rekabetin Önlenmesi sağlanmıştır.
Geçen uzun zamana karşılık kullanılacak terimlerde birlik sağlanamamış,
bu hukuk alanındaki kavramın karşılığı "hak" olmasına rağmen,
"Fikri Hak" yerine "Fikri Mülkiyet", "Fikri Mülkiyet
Hakkı", "Entellektüel Mülkiyet", "Telif Hakkı";
"Sınai Hak" yerine "Sınai Mülkiyet", "Sınai Mülkiyet
Hakkı" gibi terimlerin kullanılmasına, önemsenmeden devam edilmiştir.
Kaynaklara bakıldığında, kullanılacak terimin "mülkiyet" değil,
"hak" olması gerektiği konusu, Prof. Dr. E. Hirsch, Hayri Dericioğlu,
Prof. Dr. A. Necip Ortan tarafından vurgulanmıştır. Dünya Fikri Haklar
Örgütü yayınlarında da "mülkiyet" anlamının yanlış
olduğu konusunda açıklamalar bulunmaktadır.
İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİ
İnsan Hakları Evrensel
Beyannamesi, herkesin toplumun kültür hayatına katılmak, güzel sanatlardan
etkilenmek, bilim alanındaki gelişimi ve bunun yararlarını paylaşmak
hakkına sahip olduğunu ve herkesin, yarattığı her türlü bilim,
edebiyat ve sanat eserleri ile ilgili olarak doğacak manevi ve maddi yararlarının
korunmasına hakkı olduğunu öngörmektedir.
FİKRİ HAK
Fikri hak, fikir ürünlerini
koruyan haklara verilen genel addır. Bu ürünler insan zekası ile ortaya
çıkan; edebiyat ve sanat eserleri, bilgisayar programları, buluşlar,
tasarımlar, vb. ürünleri kapsar. Fikri hak, fikir ürünlerinin
sahipleri için, ürünlerinden diğer kişilerin yararlanmasına
izin verme ve haksız yararlanılmasını önleme hakkı olarak yorumlanmaktadır.
KOMŞU HAK
Eserlerin açıklanması,
anlatılması, yorumlanması, icra edilmesi evrelerinde, eserin değerini ortaya
koyan, toplumda yaygınlaşmasını sağlayan çeşitli araçların
önemli bir etkisi ve sanat katkısı bulunduğu kuşkusuzdur. "Komşu
Hak" deyimi, fikri haklara yakın, benzer ya da komşu olarak kabul edilen
bazı hak konuları düşünülerek benimsenmekte ve icracılar, yapımcılar
ve radyo-televizyon kuruluşlarının kendi ürünleri üzerindeki
haklarını ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Bu ürünler ile "Eser"
arasında, eserler üzerindeki haklar saklı kalmak üzere, bir yakınlık kurulmuş
ve hak sahiplerine, kendi ürünlerinden diğer insanların belirli
koşullar altında yararlanmalarına izin verme ya da önleme hakkı tanınmıştır.
KORUNABİLİR HAK
Evrensel boyutta yeni/özgün
olan – taklit olmayan – bir hak korunabilir nitelikte kabul edilmektedir.
Ülke içinde
üretilen ya da ülke dışından ithal edilen bir ürünü,
kendi olanakları ile üretebilmek, söz konusu ürünün üç
boyutlu görüntüsü olan tasarımı ve bir buluş olarak yeni
teknik fonksiyon açısından, yerli üreticiye bir koruma sağlamayacaktır.
Yapılan eylem, söz konusu ürünü özgün bir ürün
olarak önceden yaratanların korunan hakları açısından, eğer ürünler
arasında yanılmaya yol açabilecek derecede benzerlik varsa, "Haksız Rekabet"
oluşturabilecektir.
HAKKIN GASBI
Koruma, buluşu
yapan, tasarımı yaratan, markayı ilk kez düşünen ve ürün
ya da hizmette kullanan, bir romanı yazan, bir besteyi yapan kişileri korumak
için getirilmiş bir düzendir. Gerçek fikri hak sahibi olmadığı
halde, kendisini fikri hak sahibi olarak ileri süren kişiler "Hakkı
Gasp Eden" olarak tanımlanmaktadır.
SINAİ HAKLAR
Patent, Faydalı Model,
Ticaret ve Hizmet Markaları, Sınai Resim ve Model, Ticaret Unvanı ve İşletme
Adı, Coğrafi İşaretler (Menşe Adı ve Mahreç İşareti),
Yarı İletken Ürünlerin Topoğrafisi, Yeni Bitki Türleri ve benzeri
haklar gibi korunan fikir ürünleri, genel olarak, Sınai Haklar (eski terimi
ile Sınai Mülkiyet) kavramı içinde değerlendirilmektedir.
BULUŞ
Buluş, yeni olan,
sanayide uygulanabilir nitelikteki teknik gelişmelerdir.
PATENT SİSTEMİ
Patent Sistemi, bir
teşvik aracıdır. Bu sistem, buluş yapanlara buluş yapmayı, iş
adamlarına bu buluş konusunda yatırım yapmayı ve buluşla ilgili bilgi
vermeyi teşvik eder. Patentler, tüm sanayi/tarım dallarında teknolojik
ilerleme getirecek araştırma ve geliştirme faaliyetinin oluşmasını
teşvik eder. Patentler teknoloji transferinin esas araçlarındandır.
Sanayiye uygulanacak teknik bilginin depolanma aracı olarak, teknik bilginin yayılmasında
birinci derecede rol oynayan etkenlerdendir. Patent teşvik sistemi bu şekilde
endüstri faaliyetinin genişletilmesinde etkin bir rol oynar.
PATENT BELGESİ
Tarım dahil, sanayinin
her hangi bir alanında uygulanabilen YENİ BULUŞLARA verilen belge, patentin
kısa tanımıdır. Sanayi ile ilgili her çeşit yeni buluş, patent
korumasının kapsamına girmektedir. Örneğin, makineler, araçlar,
aygıtlar, kimyasal bileşikler ve işlemler ile her çeşit
üretim usulleri patent korumasının kapsamındadır.
FAYDALI MODEL BELGESİ
Faydalı Model Belgesi,
yeni buluşları korumak için verilen bir başka belge türüdür.
Faydalı Model Belgesi verilmesi sırasında araştırma ve inceleme raporları düzenlenmez.
Tekniğin bilinen durumunun aşılması kriteri yoktur. Buluşun, yeni
ve sanayide uygulanabilir olması yeterlidir. Faydalı model belgesi verilerek sağlanan
koruma, patente kıyasla daha kısa sürelidir. (10 yıl)
MARKALAR
Benzer ürünleri
ya da hizmetleri başkalarının ürünleri ya da hizmetlerinden ayırt
etmek üzere ürün ya da ambalajı üzerine konulan ya da belirli
bir hizmetin sunulması sırasında kullanılan tanıtıcı işaret, marka olarak tanımlanmaktadır.
TİCARET MARKASI
Ürün ya da
ambalajı üzerinde kullanılan markalara TİCARET MARKASI denilmektedir. Örneğin,
buzdolabı, sabun, dolma kalem, otomobil, gazete, bilgisayar gibi çeşitli
sanayi ürünlerinin ve ambalajlarının üzerinde kullanılan tanıtıcı
işaret, TİCARET MARKASI'dır.
HİZMET MARKASI
Belirli bir hizmetin
sunulması amacıyla kullanılan markalara da HİZMET MARKASI denilmektedir. Bankacılık,
sigortacılık, reklamcılık, seyahat acentası işletmeciliği gibi, bir
ürünün satışı yerine, bir hizmeti sunanlar tarafından kullanılan
işaretler ise HİZMET MARKASI'dır.
ENDÜSTRİYEL TASARIM
Tasarım, bir ürünün
tümü ya da bir parçası ya da üzerindeki süslemenin, çizgi,
şekil, biçim, renk, doku, malzeme ya da esneklik gibi insan duyuları
ile algılanan çeşitli unsur ya da özelliklerinin oluşturduğu
bütünü, ifade etmektedir. Tasarım ifadesinde geçen ürün,
endüstriyel yolla ya da elle üretilen herhangi bir nesnenin yanı sıra bileşik
bir sistem ya da bunu oluşturan parçaları; setler, takımlar, ambalajlar
gibi nesneleri; birden çok nesnenin ya da sunuşun bir arada algılanabilen
bileşimlerini; grafik semboller ve tipografik karakterleri ifade etmektedir.
ENDÜSTRİYEL TASARIMLARDA KORUMA
KRİTERLERİ
Endüstriyel tasarımların
korunması için "yeni" ve "AYIRT EDİCİ NİTELİ/E SAHİP"
olmaları gerekmektedir. Bir tasarım, Türk Patent Enstitüsü'ne başvuru
tarihinden önce, dünyanın herhangi bir yerinde, kamuya sunulmamış
ise yeni olarak kabul edilir. Başvuru tarihinden geriye doğru on iki
ay içinde kamuya yapılan sunuşlar, tasarımın yeniliğini etkilemez.
Tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenim
ile bilinen herhangi bir tasarımın bu kullanıcıda yarattığı genel izlenim
arasındaki belirgin bir farklılık olması, ayırt edilebilir niteliğe sahip
olma anlamındadır.
TİCARET UNVANI
İşletme sahibinin
kişiliğini diğer işletmelerin sahiplerinden ayıran unvandır.
Ticaret unvanları, sermaye şirketlerinin ticaret unvanları (Anonim şirket,
limited şirket, kooperatifler), şahıs şirketleri (kollektif şirket,
komandit şirket), gerçek kişiler, dernekler, vakıflar, kamu işletmeleri
tarafından kullanılan unvanlardır.
İŞLETME ADI
"İşletme
sahibini hedef tutmaksızın doğrudan doğruya işletmeyi tanıtmak
ve benzeri işletmelerden ayırt etmek için kullanılan" bir addır.
COGRAFİ İŞARETLER
Coğrafi işaretler
bir ürünün, belirli bir ülke, yöre ya da bölge ile
bağlantısını ifade etmektedir. Bu işaretler, o yöreye özgü
doğa ya da insan unsurlarından oluşan özelliklerin söz konusu
ürüne kazandırdığı nitelik ve kalite açısından. söz
konusu bölge ürünlerinin benzer ürünlerden ayırt edilebilmesini
sağlar.
MENŞE ADI
Şile bezi, Antep
fıstığı, Aydın yemişi, Isparta halısı, Ankara balı gibi, belirli bir
coğrafi yer ile söz konusu coğrafi yerin insanından ya da doğasından
kaynaklanan bir özelliğe sahip olan ve bu özellikleri itibariyle
tanınan ve satılan ürünlerin ayırt edilmesi için kullanılan ve korunan
işaretlerdir.
MAHREÇ İŞARETİ
Ürünün
cinsi ve özellikleri ve kalitesi ile bağlantılı olmaksızın ürünün
üretildiği ülke, bölge, il, şehir gibi coğrafi
yerin adıdır.
YARI İLETKEN ÜRÜNLERİN TOPOGRAFİSİ
Entegre devreler, yarı
iletken ürünlerin (elemanların) çok ayrıntılı planlara göre
birleştirilmesi sonucunda oluşur. Diğer fikir ürünleri
gibi, oluşturma ve geliştirme safhalarında oldukça büyük
yatırım gereken yarı iletken ürünlerin yeni geliştirilen topografileri,
boyutların küçültülmesi ve bunların üretimi için
gerekli malzemenin miktarının azalmasına yol açmaktadır. "Microchips"
olarak anılan bu teknolojinin gelişmesi, üçüncü kişilerin,
hiçbir emek harcamadan izinsiz kullanmalarına karşı korunma ile mümkün
olmaktadır.
YENİ BİTKİ VE HAYVAN TÜRLERİ
Biyoteknoloji; bitki,
hayvan ve mikroorganizmalar gibi yaşayan organizmaların yanı sıra gen mühendisliğinin
kullandığı tohum, enzimler, plasmidler gibi canlı olmayan biyolojik materyalin
ve bunlar aracılığı ile elde edilen sistemlerin ve usullerin sanayi ve hizmet
sektöründeki uygulamalarıdır.
KNOW-HOW
Sır olarak saklanmasıyla
kişi ve kuruluşlara kazanç sağlayan çok değişik
türdeki bilgiler, ticarete ya da sanayiye konu olabilir ya da devleti ve onun
resmi kurumlarını ya da yönetimini ilgilendirir. En geniş anlamda, bilginin
özünde korunması olarak tanımlanan bu yasal gerekliliğin iş
sözleşmelerinin her türünde önemi büyüktür.
İleri teknoloji düzeyindeki ülkelerin yasa sistemlerinde özellikle
teknik konulardaki know-how ticari sırlarla birlikte gizli bilgi alanını oluşturur
ve teknoloji transferine gerek duyan gelişmekte olan ülkelerde de giderek
önem kazanmaktadır. Know-how'ın özelliği ancak sır olarak saklanabildiği
süre içinde geçerli oluşundadır. Know-how da korunacak olan
şey, bilginin kendisidir. Bu bilginin bazen teker teker parçaları genel
olarak herkesçe bilinen şeyler olsa da bilginin bütünü
ya da belirli bir biçimde bir araya getirilişi kolayca ulaşılamayacak
bir know-how oluşturabilir. Ulaşılabilirliğinin kolay olmaması
bir bilgiyi korunabilir bir bilgi olarak tanımlamak için yeterli bir yasal
zemin oluşturabilmektedir.
PARİS SÖZLEŞMESİ
1883 yılında imzalanan
Paris Sözleşmesi'nde, buluşlar (patent ve faydalı model belgeleri),
ticaret ve hizmet markaları, endüstriyel tasarımlar, ticaret unvanları, coğrafi
işaretlerin korunması ve haksız rekabetin önlenmesindeki ana ilkeler düzenlenmiştir.
Sözleşmenin tüm sınai haklar açısından "Ulusal İşlem"
ve "Rüçhan Hakkı İlkesi" olmak üzeri iki önemli temel
ilkesi bulunmaktadır. (1 Ocak 1998 tarihinde üye ülke sayısı 144)
ULUSAL İŞLEM İLKESİ
Her üye ülke,
"Paris Sözleşmesi"ne üye diğer ülke vatandaşlarına,
kendi vatandaşlarına sağladığı sınai hak korumasının aynısını
sağlamak zorundadır.
RÜÇHAN HAKKI İLKESİ
Buluşlar, markalar
ve endüstriyel tasarımlar açısından geçerli olan bu ilke gereğince;
herhangi bir üye ülkede yukarıdaki konulardan biri için başvuru
yapan kişi, buluşların korunmasında on iki ay, markalar ve endüstriyel
tasarımlarda altı ay için rüçhan hakkı kazanmaktadır. Bu süreler
içinde rüçhan hakkının kullanılması halinde, ilk başvuru
ile diğer üye ülkelerde yapılan ikinci başvuru tarihleri arasında,
üçüncü kişiler tarafından yapılacak başvurular
geçersiz sayılır. Bu ilke, anılan süreler içinde üçüncü
kişiler tarafından yapılan başvuruların, değerlendirme açısından
rüçhan hakkı sahibinin önüne geçmesine engel olmaktadır.
Altı ve on iki aylık bu süreler, hak sahibine koruma isteyeceği uygun
ülkelerin seçimi fırsatını vermektedir.
PATENT İŞBİRLİ/İ ANLAŞMASI
(PCT)
Patent İşbirliği
Anlaşması, üye ülke vatandaşları ile o ülkede yaşayanların
"uluslararası patent başvurusu" yapmasına olanak sağlamaktadır.
Başvuru, üye ülkenin ulusal patent ofisine yapılmaktadır. (1 Ocak
1998 tarihinde üye ülke sayısı 95) Başvuru sahibi, uluslararası patent
başvurusunda, hangi üye ülkeler açısından başvurusunun
dikkate alınmasını istediğini belirtmektedir. Belirtilen bir ülke açısından
yapılan bir patent başvurusu, o ülkede yapılan bir ulusal patent başvurusundan
farklı değildir. Patent İşbirliği Anlaşması'nın, patent
başvurusu yapacak kişiler açısından yararları, her bir ülkeye
tek tek yapılacak başvurulardaki, başvuru yapma, vekil atama, çeviri
yapma ve ücret ödeme gibi konulardaki süreler, sekiz ila on sekiz
ay uzatılabilmektedir. Araştırma ve Ön İnceleme yapılması işlemleri
sonucunda, başvuru sahibi patent verilebilirlik kriterleri hakkında değerlendirme
yapabilme olanağını bulmaktadır.
AVRUPA PATENT SÖZLEŞMESİ
Avrupa Patenti Sözleşmesi
buluşların korunması konusunda Avrupa Devletleri arasındaki işbirliğini
amaçlamıştır. Avrupa Patenti ortak bir koruma hakkı anlamına gelmemektedir.
Avrupa Patenti, sözleşmeye üye devletlerde otomatik olarak ve aynı
hükümlere bağlı olacak şekilde korunmamaktadır. Avrupa Patenti
geçerlilik süresi koruma çevresi ve geçerlik şartları
gibi konular dışında her devletin farklılık gösteren ulusal hükümlerine
bağlıdır
TOPLULUK MARKASI HAKKINDA TÜZÜK
Topluluk Markası ile
ilgili Tüzük, Avrupa Topluluğu'nu oluşturan üye ülkelerde
geçerli, ülkeler üstü marka koruması ile ilgilidir. Bu tescil
işlemi İspanya'nın Alicante şehrinde kurulan Topluluk Marka Ofisi'nde
(Office for Harmonization in the Internal Market) yapılmaktadır. Türkiye, Paris
Sözleşmesi ve Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması
üyesi olduğu için, Türk Vatandaşları da bu olanaktan
yararlanabilmektedir.
M. Kaan DERİCİOGLU,
Ankara, Haziran 1998
Fikri Haklar Çalışma Grubu Üyesi
|
|
